Historia Ziemi Mielnickiej

Wzmianki historyczne o Mielniku sięgają XI wieku. Mielnik zlokalizowany był przy dwóch znanych szlakach handlowych. Pierwszym była rzeka Bug będąca szlakiem handlowym między Gdańskiem, a Lwowem, drugim droga wiodąca z Wilna do Krakowa. Od XI do XII wieku Mielnik stanowił własność rosyjskiego księcia Daniela Szwarno. W 1240 roku Tatarzy zniszczyli i ograbili Mielnik, a książęta teutońscy splądrowali okolice Mielnika w 1378 roku. Wiek XIV i XV pod panowaniem Litwinów był szczęśliwie dla tych terenów pokojowy. W 1440 roku Mielnik otrzymał prawa miejskie, a liczba mieszkańców przekroczyła 1500 osób.

W XVI wieku Mielnik posiadał dwie cerkwie prawosławne i dwa kościoły rzymsko-katolickie. W tym okresie Mielnik stał się częścią Państwa Polskiego, rozpoczęto eksploatację złóż kredy, w regionie funkcjonowało 20 sklepów i 5 młynów. Podczas Potopu Szwedzkiego w 1655 roku Mielnik został ponownie zniszczony i utracił 480 mieszkańców. W związku z wybudowaniem nowego mostu na rzece Bug w pobliżu miasta Siemiatycze Region Mielnik zaczął się przeobrażać z ośrodka handlowego w teren rolniczy, na którym eksploatowano również złoża kredy.

Pod koniec XVIII wieku Mielnik znalazł się ponownie pod panowaniem władz rosyjskich. W 1919 roku na mocy porozumienia zawartego pomiędzy Niemcami, Rosją i Polską tereny wschodnie, w tym Mielnik wróciły pod rządy Polski. W 1918 rejon Mielnika liczył 2639 osób, a do 1950 roku liczba ludniści spadła do 826 osób.

Rzeka Bug w rejonie Mielnika stanowiła często linię frontu podczas działań I i II Wojny Światowej. Niemcy rozmieścili swoje wojska na południowo-zachodnim, a Rosjanie na północno-wschodnim brzegu rzeki. Ludność była wysiedlona z Mielnika, miasto palono, a pozostałości z kamiennych kościołów służyły jako stajnie dla koni. Rejon Mielnika był miejscem gdzie stoczono wiele dużych bitew w ciągu ostatnich siedmiu wieków.

Mielnik - wieś. Dawny - (utracił prawa miejskie w 1934 roku) był miastem dużym i ważnym, położonym na prawym brzegu rzeki Bug na bogatych złożach kredowych; dotąd intensywnie eksploatowanych.Ośrodkiem rozplanowania lokacyjnego był obszerny prostokątny rynek, obecnie zamieniony w zadrzewiony skwer. W jego pierzei wschodniej, na rogu ul. Brzeskiej wzniesiona została około XIX wieku bożnica - obecnie odremontowana. Na wysokiej Górze Zamkowej (189 m n.p.m.) z przepięknym widokiem na dolinę Bugu zostały resztki kamiennych baszt, wałów i fos oraz ruiny kaplicy Św. Aleksandra Newskiego, zbudowanej w 1865 roku dla uczczenia ocalenia cara Aleksandra II. Na zamku niskim, u podnóża grodziska, znajdują się ruiny kościoła Św. Mikołaja, zburzonego w 1915 roku. Interesującym obiektem dla zwiedzających jest także dawna plebania przy ul. Brzeskiej, zapewne z około połowy XIX wieku przebudowana w XX wieku. W sąsiedztwie dawnego zamku znajduje się również wzgórze cmentarne z Cerkwią Pokrowy Matki Bożej zbudowaną po 1776 r. w konstrukcji zrębowej, drewnianej. Nie opodal, przy ulicy Brzeskiej, można podziwiać piękny zabytek dawnego miasteczka - cerkiew Narodzenia Bogarodzicy, a w niej wspaniałe freski. To w tej właśnie cerkwi, modlił się w 1260 roku przed cudowną ikoną "Spasa Izbawnika" kniaź Wasylko Romanowicz. Nieco dalej, także przy ulicy Brzeskiej znajduje się cerkwisko po cerkwi "Woskresienskiej", przeniesionej na Świętą Górę w Grabarce, która przetrwała do celowego podpalenia w 1990 r. Obecna jest jej kopią. Na wzgórzu przy ul. Brzeskiej usytuowany jest (zapewne w miejscu dawnego kościoła 1513-1829 p.w św Rocha) kościół parafialny p.w. Przemienienia Pańskiego zbudowany w latach 1912-20.

O istnieniu dawnej Ziemi Mielnickiej świadczy również wieś Niemirów, niegdyś miasto, położone nad rzeką Bug w pobliżu dawnej Puszczy Mielnickiej. Grodzisko z Górą Zamkową (wczesnośredniowieczne) oraz cmentarzysko z grobami w obstawie kamiennej i kurhany w pobliskiej Wólce (Białoruś) są przykładem na istnienie osadnictwa na tych terenach. Kościół parafialny p.w. Św. Stanisława Biskupa zbudowany w 1620 roku, a odbudowany w 1791 roku, brama-dzwonnica barokowo-klasycystyczna, murowana z cegły, tynkowana, grodzisko na wschodnim brzegu rzeki Bug to najpiękniejsze zabytki dawnego miasteczka, obecnie wsi. We wsi Mętna zagubionej wśród lasów, a znanej jeszcze z 1567 roku, gdzie znajdował się młyn wodny należący do zamku mielnickiego, znajdziemy ciekawe przykłady budownictwa drewnianego.

Dwa kilometry za osadą Koterka 200 metrów od szosy wznosi się na niebiesko malowana drewniana cerkiew. Powstała w 1912 roku jako filialna cerkiew parafii w Tokarach. Cerkiew w uroczysku Koterka jest nierozerwalnie związana z wsią Tokary. Od 1946 roku pełni rolę świątyni parafialnej. W tym roku bowiem nastąpił podział wsi pomiędzy Polskę a ZSRR. Po stronie radzieckiej pozostała parafialna cerkiew św. Mikołaja z 1816 roku. We wsi Tokary znajduje się Szkoła Podstawowa pamiętająca czasy 1881-1931. Kościół parafialny p.w. Podwyższenia Krzyża Św. zbudowany w 1527 roku w Wilanowie zburzony w 1876 roku, a następnie odbudowany w 1934-1935 w Tokarach, w konstrukcji zrębowej, oszalowany, stanowi cenny zabytek architektury sakralnej.